Bảo tồn di sản tự nhiên đang trở thành một trong những ưu tiên cấp bách hàng đầu trên toàn cầu. Hàng ngàn sinh vật từng một thời tự do sải cánh hay tung hoành chốn rừng sâu nay đang đứng trước bờ vực biến mất vĩnh viễn. Để ngăn chặn thảm họa suy thoái đa dạng sinh học, việc nhận diện động vật quý hiếm và thấu hiểu các tiêu chuẩn đánh giá nguy cấp là nền tảng thiết yếu cho mọi chiến dịch giải cứu muông thú.
Bản chất của động vật quý hiếm và các tiêu chí xếp hạng bảo tồn
Thế nào là động vật quý hiếm?
Động vật quý hiếm là thuật ngữ dùng để chỉ những loài động vật có giá trị đặc biệt về mặt khoa học, kinh tế, sinh thái hoặc văn hóa nhưng số lượng cá thể trong tự nhiên còn lại rất ít hoặc đang suy giảm nghiêm trọng. Môi trường sống của chúng thường bị thu hẹp hoặc chia cắt, khiến khả năng duy trì nòi giống tự nhiên rơi vào mức báo động đỏ.
Hệ thống xếp hạng nguy cấp theo tiêu chuẩn Sách đỏ IUCN
Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) đã xây dựng thang đo chuẩn xác gồm 7 cấp bậc chính để đánh giá mức độ rủi ro tuyệt chủng của các loài sinh vật:
- Cực kỳ nguy cấp (CR – Critically Endangered): Đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng vô cùng cao ngoài tự nhiên trong tương lai gần.
- Nguy cấp (EN – Endangered): Số lượng cá thể suy giảm mạnh, có nguy cơ tuyệt chủng cao nếu các nhân tố đe dọa không được loại bỏ.
- Sắp nguy cấp (VU – Vulnerable): Đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cao trong tự nhiên ở mức độ trung bình.
- Gần bị đe dọa (NT) và Ít quan tâm (LC): Quần thể tương đối ổn định nhưng cần được giám sát sinh cảnh định kỳ.
Những loài động vật quý hiếm biểu tượng tại Việt Nam
Nhờ địa hình đồi núi hiểm trở và khí hậu nhiệt đới gió mùa, Việt Nam là quê hương của nhiều loài sinh vật độc nhất vô nhị không thể tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác trên Trái Đất (loài đặc hữu):
Sao la – “Kỳ lân châu Á” bí ẩn của dãy Trường Sơn
Được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1992 tại Vườn quốc gia Vũ Quang (Hà Tĩnh), việc tìm thấy Sao la được đánh giá là một trong những phát hiện động vật học chấn động nhất thế kỷ 20. Với cặp sừng dài thẳng tắp và những đốm trắng thanh tú trên khuôn mặt, loài thú móng guốc nhút nhát này cực kỳ hiếm khi xuất hiện trước ống kính con người.
Voọc chà vá chân nâu – “Nữ hoàng linh trưởng”
Sinh sống chủ yếu tại bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng) và các cánh rừng miền Trung, Voọc chà vá chân nâu sở hữu bộ lông rực rỡ ngũ sắc tuyệt đẹp. Chúng là biểu tượng tự hào của thiên nhiên Việt Nam và được bảo vệ nghiêm ngặt ở cấp độ cao nhất.
Rùa Hoàn Kiếm (Giải Sin-hoe)
Loài rùa mai mềm khổng lồ nước ngọt này hiện chỉ còn ghi nhận vài cá thể đơn lẻ trên toàn thế giới, bao gồm Việt Nam và Trung Quốc. Nguy cơ tuyệt chủng hoàn toàn của loài bò sát huyền thoại này đang ở mức báo động khẩn cấp nhất.
Bên cạnh các loài thú lớn, trong các cánh rừng hoang sơ nước ta còn có sự phân bố của loài gà rừng lông đỏ, loài chim bản địa mang nguồn gen quý giá cần được giám sát chặt chẽ trước tình trạng săn bắt trái phép.
Tương tự, các loài chim cảnh nhập khẩu như vẹt xích Myanmar cũng nằm trong danh mục công ước CITES cần được kiểm soát nguồn gốc nghiêm ngặt khi vận chuyển qua biên giới.
| Tên loài | Tên khoa học | Tình trạng IUCN | Phân bố chính tại VN |
|---|---|---|---|
| Sao la | Pseudoryx nghetinhensis | Cực kỳ nguy cấp (CR) | Dãy Trường Sơn (Hà Tĩnh, Thừa Thiên Huế) |
| Voọc mũi hếch | Rhinopithecus avunculus | Cực kỳ nguy cấp (CR) | Hà Giang, Tuyên Quang |
| Tê tê Java | Manis javanica | Cực kỳ nguy cấp (CR) | Các vườn quốc gia từ Bắc vào Nam |
| Voi châu Á | Elephas maximus | Nguy cấp (EN) | Đắk Lắk, Nghệ An, Đồng Nai |
Nguyên nhân khiến số lượng động vật quý hiếm lao dốc
Sự sụt giảm nghiêm trọng của các quần thể sinh vật quý hiếm không phải là quy luật chọn lọc tự nhiên mà xuất phát chủ yếu từ tác động trực tiếp của loài người:
Vấn nạn săn bắt trộm và buôn bán vì lợi nhuận
Lợi nhuận khổng lồ từ các đường dây ngầm buôn bán ngà voi, sừng tê giác, vảy tê tê và xương hổ nấu cao đã biến các khu rừng thành bãi chiến trường của bẫy dây cáp kim loại, tàn sát cả đàn thú không phân biệt non già.
Mất sinh cảnh và phân mảnh rừng
Việc san ủi đất rừng làm nương rẫy, mở đường cao tốc và xây dựng hồ chứa thủy điện khiến không gian sinh tồn của các loài thú bị chia cắt thành từng ốc đảo nhỏ, dẫn đến giao phối cận huyết và thoái hóa nguồn gen giống nòi.
Những tác động thô bạo này khiến đời sống của toàn bộ quần thể động vật hoang dã bị xáo trộn dữ dội, đẩy nhanh tốc độ tuyệt chủng lên gấp hàng trăm lần so với tốc độ tự nhiên.
Hành động khẩn cấp cứu lấy các loài động vật quý hiếm
Để giữ lại những cá thể cuối cùng cho các thế hệ mai sau, nhiều giải pháp đồng bộ đang được triển khai ráo riết:
- Ứng dụng công nghệ giám sát hiện đại: Sử dụng bẫy ảnh tự động (Camera trap), thiết bị định vị GPS và máy bay không người lái (drone) để theo dõi đường di chuyển của đàn thú và phát hiện sớm các đối tượng săn trộm.
- Nhân giống bảo tồn chuyển chỗ (Ex-situ): Thiết lập các trung tâm cứu hộ bán hoang dã để chăm sóc, phối giống thành công và tái thả về môi trường an toàn.
- Hoàn thiện khung pháp lý nghiêm khắc: Nghiêm cấm hoàn toàn mọi hành vi quảng cáo, mua bán sản phẩm có nguồn gốc từ các loài nguy cấp trên môi trường số và mạng xã hội.
Đặc biệt đối với các loài có chu kỳ sinh sản dài thuộc lớp động vật có vú, việc bảo tồn đòi hỏi cam kết tài chính và sự bảo vệ nghiêm ngặt liên tục qua nhiều thế hệ.
Những câu hỏi thường gặp về động vật quý hiếm
Động vật quý hiếm nhóm IB và IIB khác nhau như thế nào?
Theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ, nhóm IB gồm các loài động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. Nhóm IIB gồm các loài bị hạn chế khai thác, sử dụng và chỉ được phép khai thác khi có giấy phép và hạn ngạch theo quy định.
Sao la hiện nay còn bao nhiêu cá thể ngoài tự nhiên?
Do tính nhút nhát và địa hình sinh sống hiểm trở, các nhà khoa học chưa thể đưa ra con số chính xác. Tuy nhiên, các chuyên gia ước tính quần thể Sao la ngoài tự nhiên hiện chỉ còn dưới 100 cá thể, thậm chí có thể chỉ còn vài chục cá thể phân tán dọc dãy Trường Sơn.
Người dân vô tình bắt được động vật quý hiếm thì phải làm gì?
Tuyệt đối không được tự ý giết mổ, nuôi nhốt hay đem bán. Người dân cần giữ nguyên hiện trạng cá thể và liên hệ ngay với Chi cục Kiểm lâm địa phương hoặc đồn biên phòng gần nhất để bàn giao theo đúng thủ tục cứu hộ pháp luật.